Ήταν Μάιος του 1919 και η φωτιά στον ουρανό της Τραπεζούντας δεν ήταν από τον ήλιο. Η Σοφία, 12 χρονών τότε, κρατούσε από το χέρι τον μικρό της αδερφό, τον Λάζαρο, και έτρεχαν. Πίσω τους το σπίτι τους, με την αυλή που μύριζε βασιλικό και τις κληματαριές του παππού, γινόταν στάχτη.
Οι Πόντιοι ζούσαν στα παράλια της Μαύρης Θάλασσας για σχεδόν 3.000 χρόνια. Είχαν δικές τους πόλεις, σχολεία, εκκλησιές, διαλέκτους που κρατούσαν λέξεις από τον Όμηρο. Η Σοφία πήγαινε στο παρθεναγωγείο της Αγίας Τριάδας και ο πατέρας της έψελνε στον Άγιο Γρηγόριο. Μέχρι που άρχισε η «εκκαθάριση».
1916-1923: Τα χρόνια που δεν χωράνε σε ημερολόγια
Πορείες θανάτου: Χιλιάδες άντρες, γυναίκες και παιδιά οδηγήθηκαν πεζοί προς την ενδοχώρα, στην Ανατολία. Χωρίς νερό, χωρίς ψωμί. Όποιος έπεφτε, έμενε πίσω. Η μάνα της Σοφίας πέθανε κοντά στην Αμάσεια. «Μην κλαις», της ψιθύρισε. «Η Παναγία Σουμελά μας βλέπει».
Τάγματα εργασίας – Αμελέ Ταμπουρού: Οι άντρες 15-45 ετών δεν πήγαν στρατό. Τους έστειλαν να σπάνε πέτρες και να ανοίγουν δρόμους μέχρι να πεθάνουν από την πείνα και το κρύο. Ο πατέρας της Σοφίας δεν γύρισε ποτέ από το Καρς.
Σφαγές και πυρπολήσεις: Χωριά ολόκληρα όπως η Σάντα, η Κρώμνη, η Ματσούκα, σβήστηκαν από τον χάρτη μέσα σε μια νύχτα. 353.000 Πόντιοι υπολογίζεται πως χάθηκαν.
Η Σοφία και ο Λάζαρος σώθηκαν γιατί τους έκρυψε μια Τούρκισσα γειτόνισσα, η Αϊσέ, στο κατώι της για τρεις μήνες. «Ο Θεός είναι ένας», τους έλεγε, «και δεν θέλει αίμα παιδιών». Το 1922 μπήκαν σε ένα καράβι από την Σαμψούντα για την Ελλάδα. Χωρίς πατρίδα, χωρίς γονείς. Μόνο με ένα φυλαχτό της Παναγίας Σουμελά στο λαιμό.
Στην Ελλάδα: Οι ρίζες που δεν ξεριζώνονται
Αποβιβάστηκαν στον Πειραιά. Μετά Καλαμαριά, Δράμα, Κιλκίς. Παράγκες, λάσπη, ελονοσία. Τους φώναζαν «τουρκόσπορους» γιατί μιλούσαν ποντιακά. Η Σοφία όμως έμαθε να φτιάχνει λαχανόπιτες όπως η μάνα της και να χορεύει σερρα. Παντρεύτηκε, έκανε παιδιά. Στον εγγονό της, κάθε 19η Μαΐου, άναβε ένα κερί.
«Γιατί γιαγιά;» ρώτησε μια μέρα ο μικρός.
«Γιατί αν ξεχάσουμε, πεθαίνουν δεύτερη φορά», του είπε. «19 Μαΐου είναι η μέρα που θυμόμαστε. Όχι για να μισούμε. Για να μην ξαναγίνει. Ποτέ ξανά, σε κανέναν λαό».
Σήμερα, 100+ χρόνια μετά, τα ποντιακά τραγούδια ακούγονται ακόμα σε γάμους στη Μακεδονία. Η λύρα κλαίει, το νταούλι χτυπά, και ο Πυρρίχιος χορεύεται από παιδιά που δεν πάτησαν ποτέ στον Πόντο. Γιατί η γενοκτονία σκότωσε σώματα. Όχι τη μνήμη.
Η Γενοκτονία των Ποντίων αναγνωρίστηκε από την Ελλάδα το 1994, με την 19η Μαΐου ως Ημέρα Μνήμης. Έχει αναγνωριστεί επίσης από την Κύπρο, την Αρμενία, τη Σουηδία και άλλες χώρες.
Άννα Δανάλη
